Het recente rapport over de Integrale Circulaire Economie Rapportage (ICER) van 2023 geeft ons een flinke reality check: we zijn nog lang niet waar we willen zijn als het gaat om een circulaire economie. Ondanks alle mooie plannen van de overheid om tegen 2050 een volledig circulaire economie te hebben en de hoeveelheid primaire abiotische grondstoffen tegen 2030 te halveren, lijken we vast te zitten in de startblokken.

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) stelt dit rapport om de paar jaar op, en het laatste verslag, ICER 2023, is een wake-up call. Het rapport laat zien dat, ondanks de inzet van bedrijven, burgers en beleidsmakers, er weinig vooruitgang is geboekt.

Een van de bevindingen is dat de daling in het grondstoffengebruik tussen 2018 en 2020 vooral te danken was aan de COVID-19 lockdowns. Minder woon-werkverkeer betekende minder gebruik van fossiele brandstoffen, maar dat was slechts tijdelijk. Het gebruik van mineralen en metalen is niet significant afgenomen, wat aangeeft dat we nog steeds veel gebruik maken van niet-hernieuwbare bronnen.

Hoewel er weliswaar enige vooruitgang is geboekt ten opzichte van voorgaande rapportages, blijft een echte versnelling van de transitie naar een circulaire economie uit. Dit is zorgwekkend gezien de ambitieuze doelstellingen die zijn gesteld. Het aantal circulaire bedrijven en activiteiten is toegenomen, net als de financiering van circulaire projecten door de overheid. Deze groei is echter voornamelijk absoluut en niet in verhouding tot het totale aantal bedrijven of de totale overheidssteun.

De manier waarop we momenteel produceren en consumeren, met een overmatig gebruik van primaire grondstoffen, is niet alleen verspillend, maar ook een hoofdoorzaak van klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en vervuiling van lucht, water en bodem. Als we op dezelfde weg doorgaan, wordt volgens het rapport verwacht dat het mondiale grondstoffengebruik tegen 2060 zal verdubbelen.

Om deze grondstoffenproblematiek aan te pakken, is er volgens ICER 2023 een drastische vermindering en efficiënter gebruik van grondstoffen nodig. Meer circulair produceren en consumeren is een essentieel middel om negatieve milieueffecten te verminderen en toekomstige grondstoffencrises te beperken. Dit kan op verschillende manieren, waaronder het verminderen van het gebruik van grondstoffen door producten te delen of ervan af te zien, het verlengen van de levensduur van producten en materialen door middel van hergebruik en reparatie, en het hoogwaardig recyclen van materialen.

Radicaal minder en efficiënter grondstoffengebruik is mogelijk door gebruik
te maken van verschillende circulariteitsstrategieën (ook wel R-strategieën genoemd).

Dit valt volgens het rapport in hoofdlijnen op vier manieren te realiseren:

• Narrow the loop: Minder grondstoffen gebruiken door van producten af te zien (refuse),
producten te delen (rethink) of ze efficiënter te fabriceren (reduce).

• Slow the loop: Langer en intensiever gebruiken van producten en onderdelen door
hergebruik (reuse) en reparatie (repair en remanufacturing); dit vertraagt de vraag naar
nieuwe grondstoffen.

• Close the loop: Het sluiten van de kringloop door het wegnemen van lekkages en
ongewenste materialen, en door recycling van materialen, zodat er alleen niet herbruikbaar afval wordt verbrand of gestort én minder nieuwe grondstoffen nodig zijn door de
inzet van secundair materiaal.

• Substitutie van eindige grondstoffen door duurzaam geproduceerde hernieuwbare grondstoffen (zoals biogrondstoffen) of alternatieve primaire grondstoffen met minder milieudruk.

Om tegen 2050 een volledig circulaire economie in Nederland te realiseren, moet het kabinet volgens het rapport grondstoffenbeheer als topprioriteit stellen. Dit vraagt om duidelijke doelen en een plan van aanpak voor de transitie. Een gezamenlijke aanpak van alle ministeries kan helpen om synergieën te benutten en conflicten te vermijden. Het is belangrijk om regels te veranderen door bijvoorbeeld prikkels in te voeren voor duurzamer produceren en consumeren. Financiële steun en goede coördinatie zijn nodig zodat iedereen, inclusief bedrijven en lokale overheden, hun steentje kunnen bijdragen.

Ben je benieuwd naar het volledige rapport? Je kunt het hier vinden.