De transitie naar circulair en biobased bouwen gaat niet over één nacht ijs, dat weten we allemaal. Maar dat er volop beweging is, en dat de chaos die we soms te midden van alles ervaren een positief teken is, dat werd zichtbaar tijdens de bijeenkomst van Cirkelstad De Baronie op 19 november, in het Bouw- en Techniek Centrum Breda.
In twee delen – een verdiepend programma met deelnemers van het Cirkelstad-programma, gevolgd door een open bijeenkomst voor een breder publiek – doken we in één van de ‘Layers of Brand’, namelijk fundering.
Layers of brand draait om het idee dat je een gebouw niet ziet als één vaste massa, maar als verschillende lagen die ieder een eigen levensduur hebben en idealiter toegankelijk blijven voor vervanging, aanpassing of reparatie.
Het werd een middag vol inzichten, eerlijke vragen, concrete voorbeelden en vooral: samen in gesprek en aan de slag tijdens de werksessies.
In het besloten deel namen Karlijn Kokhuis en Denise Huizing van Brink de deelnemers mee in het transitiedenken. Geen abstract verhaal, maar een praktische manier om te begrijpen waar kansen liggen in de transitie naar circulair bouwen.
Denise liet een afbeelding zien van een ijsberg: het kleine deel boven water symboliseert wat zichtbaar is. De enorme massa onder water staat voor de onderstroom: de informele samenwerkingen, veranderende routines, nieuwe overtuigingen. Precies daar begint een transitie.
Om dat te duiden gebruikten ze de X-curve, het model dat laat zien hoe oude systemen in fases afgebroken worden terwijl nieuwe worden opgebouwd. Door allerlei factoren die vaak niet vooraf te voorspellen zijn, gaat dit proces soms langzaam, soms snel. Daar waar de opwaartse en neerwaartse lijnen elkaar snijden is chaos: de fase waarin de gevestigde orde wankelt en het nieuwe nog niet stevig staat.
Dit is precies wat veel uitdagers van het systeem nu ervaren. Er zijn scheuren ontstaan in het lineaire systeem, maar er staat nog geen volwaardig alternatief. Dat voelt ongemakkelijk, maar het is ook een teken dat er een kanteling aan zit te komen. Visionairs, doeners en experimenterende organisaties kunnen juist nu het verschil maken.
Door even uit te zoomen ontstaat ruimte om te zien wat al werkt, wat nog ontbreekt en welke stappen nodig zijn om verder te komen. Het transitiedenken helpt teams om hun toekomstbeeld scherper te krijgen, rollen in de transitie te verkennen en prioriteiten te bepalen. Zo kun je met beperkte middelen tóch richting geven aan systeemverandering.
Tijdens het interactieve deel van de sessie van Brink gingen deelnemers in zorgvuldig samengestelde groepen uiteen, om samen antwoord te vinden op de vraag: waar zitten de activiteiten die jullie binnen jouw organisatie ondernemen op de curve? Nog in optimalisatie van het huidige systeem – recyclen, eerste stappen zetten? Of al bezig met opbouw: experimenteren, losmaakbaarheid testen, biobased materialen integreren, samenwerkingen zoeken?
De uitwisseling leverde eerlijke gesprekken op. Kosten blijven een knelpunt. Wet- en regelgeving loopt soms achter. Toch was het optimisme voelbaar: veel bedrijven gaven aan duidelijk de opwaartse lijn te zien en concreet stappen te zetten. Een helder inzicht gedeeld vanuit Brink was wel dat we niet alleen met opbouwen bezig moeten zijn, maar ook moeten nadenken over hoe we het huidige systeem afbreken.
Een opvallend voorbeeld kwam van Van Agtmaal, dat recent een pilot startte met acht biobased woningen in Hoeven, waarbij ze voor iedere brand layer van het gebouw hebben uitgeplozen wat mogelijk was. De stap begon als een persoonlijke overtuiging: “We gaan niet tegen de verandering vechten. We gaan het gewoon dóen.”
Dat besluit werkte als een sneeuwbal. Collega’s werden enthousiast, nieuwe samenwerkingen ontstonden (o.a. met Cirkelstad-deelnemers Reduco en Chainable) en jonge medewerkers bleken het circulaire denken al vanzelfsprekend mee te brengen. Een mooi voorbeeld van een traditioneel bedrijf dat de transitie omarmt en wat er allemaal achter de schermen nodig is om deze verder te brengen.
Na een korte pauze sloten nieuwe bezoekers aan bij het open toegankelijke deel van het programma. Onder leiding van Erik Colijn van de Energiecampus volgden de deelnemers in groepen vier mini-workshops achter elkaar.
Jasper Sluis presenteerde het project Wijklab Zandberg: jaren ’30 woningen waar bewoners, studenten, onderzoekers en bouwbedrijven samen experimenteren met biobased vloerisolatie.
Ze testen materialen zoals houtvezel, hennep, schapenwol en granulaten, én monitoren vocht en prestaties langdurig. De kracht zit in de samenwerking: bouwbedrijf Razenberg leert mee, bewoners stellen hun woning open, studenten isoleren straks zelf mee, en Avans verzamelt data die voor de hele regio waardevol is.
Het project laat treffend zien hoe de transitie in de praktijk werkt: gewoon doen, samen werken en samen leren.
Marcel Quadvlieg (PNL) en Pierre van Vliet (Aveco de Bondt) namen de deelnemers mee in staal-schroefpalen: een circulair alternatief voor traditionele betonnen palen.
Ze zijn snel te plaatsen, direct belastbaar, volledig uit te draaien én opnieuw te gebruiken. Een serieuze optie, met veel lagere CO₂-uitstoot dan betonfunderingen.
Constructeur Sander Bastiaansen liet zien hoe groot de impact van funderingen is op materiaalgebruik en CO₂-uitstoot. Beton blijft dominant, en daarmee ook de belasting van cement. Er zijn alternatieven (o.a. geopolymeerbeton, CSA-cementen, basaltwapening), maar veel staat nog in de kinderschoenen of is nog niet genormeerd. Sander liet op basis van berekeningen zien wat het kan opleveren om op een andere manier constructies te ontwerpen.
Een vraag die wel wat stof deed opwaaien was: waarom zou een fundering per se in de grond moeten? Waarom funderen we niet boven de grond? Over die vraag werd nog enthousiast nagepraat.
Johan Strackx (Greenager+) bracht een hele showroom aan materiaalinnovaties mee: van schuimbeton en circulaire cementvervangers tot 100% biobased isolatiematerialen. Met een lage CO2-uitstoot óf zelfs CO₂ opnemend. Materiaal gemaakt van agrarische reststromen, ‘zelfherstellende’ materialen op basis van schimmels en cement gemaakt van bijvoorbeeld straatveegsel of rioolslib. Zijn verhaal liet zien dat de toekomst allang begonnen is, en dat nieuwe biobased en circulaire materialen gewoon voorhanden zijn. We moeten alleen iets nieuws durven proberen.
Cirkelstad de Baronie draait om samenwerking. We zijn een lerend programma waarin bedrijven uit de regio elkaar meenemen, inspireren en verder helpen.
Met deze bijeenkomst laten we als regio zien dat circulair bouwen geen ver-van-ons-bed-show is. Het gebeurt hier. Het gebeurt nú. Wil je een keer komen kijken? De volgende Cirkelstad-bijeenkomst vindt (vooralsnog) plaats op 11 februari. Stuur een mail naar jack@bredacirculair.nl.
Heeft onze digitale kenniscentrum jouw vraag over circulair ondernemen nog niet beantwoord? Of wil je hulp bij het zetten van concrete stappen? Neem contact op met ons Circulair Ondernemersloket. We nemen binnen 5 dagen contact met je op.
